دانشمندان زمین شناسی بر این عقیده هستند که زمین در گزشته شکلی غیر از آنچه امروز دارد،داشته است.دریاها و خشکی ها شکلی دیگر داشته اند.

قاره ها:پانگه آ:۱-لوراسیا۲-گندوانا

اقیانوسها پیش ازانشقاق پانگه آ یک تکه بوده اند.آب و هوا نیز به شکل متفاوتی بوده است.

 ایران تا دوره سوم زمین شناسی زیر آب بوده است در این دوره بر اثر حرکات صفحه ای زمین از زیر آب بیرون آمده و به شکل یک خشکی در آمد.فلات ایران در این دوره به بلندی امروز نبوده است.از طرف شمال دریای خزر واقع بود ،اما نه به شکل امروزی آن زیرا با دریای سیاه و آرال یک دریا را تشکیل میدادند و کوههای قفقاز تقریبا در طرف جنوبی آن واقع بود،از طرف جنوب نیز ایران تا خلیج پارس امتداد مییافت. خلیج پارس نیز شکلی دیگر داشت و تمام بین النهرین و شام و خوزستان زیر آب بوده است و رودهای کارون،کرخه،دجله و فرات بدون واسطه به خلیج پارس میریختند.

آب و هوای ایران در این دوره منظم تر از امروز و روطوبتش بیشتر بوده است و دارای جنگلها و چمنزارها و دریاچه های متعدد بوده است.در اواخر دوره سوم آب وهوا در کره زمین تغییر کرد در نتیجه تغییر آب و هوا برف و یخ و توچالهایی بزرگ پدید آمد و ازصفحه قفقازیه پائین تر آمد و صفحه ایران -آذربایجان و حتی آسیای میانه را فرا گرفت.

اما با گرمایش زمین در عصر چهارم برفها و یخها آب شد و در اثر آن دریاچه های زیادی در جاهای پست نجد ایران پدید آمد.این عصر دوره بارانهای شدید است که باعث بوجود آمدن خاکهای رسوبی شد و پس از آن نجد ایران دارای منظرهای شد که اکنون مشاهده میشود.

فلات ایران شامل جلگه وسیع و بلندی است که کوههای بلند از هر طرف آنرا احاطه کرده است.در مشرق  سه رشته کوه متوازی که معروف به کوههای سلیمان و خراسان است که از شرق به کوههای هندوکوش میپیوندد و از غرب به رشته کوههای البرز .این رشته کوهها چندان مرتفع نبوده و عبور از آن اسان است و دارای دره های حاصلخیز است که در آن:گندم،جو،پنبه و مو به عمل می آید،این منطقه از ایران نظر به وضع جغرافیایی خود دومین مدخل برای نفوذ به داخل فلات ایران است.امواج مهاجمانیکه از دشتهای آسیای میانه که هزاران کیلومتر به سوی مشرق و مغرب و شمال کشیده شده اند از این راه به داخل فلات ایران سرازیر شده اند.

خراسان بعد از آذربایجان دومین چهارراه اقوام است و تا آخر قرن نوزدهم میلادی مورد تاخت و تاز بیگانگان بوده است.پادشاهان ساسانی برای دفاع از ایران در شمال شرقی خراسان در کنار رود سیحون و جیهون دیوار آجری به طول چندین کیلومتر بنا کرده بودند که بقایایی از آن هنوز باقی مانده است.از منطقه شرق و شمال شرقی ایران چندین سلسله برخاسته اند که مهمترین آنها:اشکانیان،سامانیان،خوارزمشاهیان،غزنویان،سلجوقیان،افشاریان و قاجاریه است.

در قسمت شمال،سلسله جبال البرز مانند زنجیری از شرق به غرب از کوههای خراسان شروع شده و در غرب به کوههای آذربایجان میرسد.بلند ترین قله آن دماوند متجاوز از ۵۶۰۰متر ارتفاع دارد و در امتداد سواحل منحنی شکل جنوب دریای خزر کشیده شده و سد مرتفع و باریکی را تشکیل میدهد که ناحیه سرسبز ساحلی را از ناحیه بیابان مرکزی جدا میکند.

درغرب فلات ایران سلسله جبال زاگرساز شمال غربی(آذربایجان)به جنوب شرقی(پارس)کشیده شده است و به کوههای جنوب میپیوندد. این سلسله جبال بیش از ۱۰۰۰کیلومتر طول و ۲۰۰کیلومتر عرض دارد.ارتفاع آن از ۱۰۰۰متر شروع شده تا بیش از ۴۷۰۰متر میرسد و شامل چینهای موازی متعدد و دره هایی که ۵۰تا۱۰۰ کیلومتر طول و ۱۰ تا ۲۰کیلومتر عرض دارند میباشد.در دامنه کوههای مرتفع زاگرس ،مراتع و جنگلهای :بلوط-گردو-سندیان-بادام وحشی و پسته گسترده شده است و در دره های آن مو،انجیر و انار میروید.در منطقه زاگرس:گندم،جو،نخود،پنبه و تنباکو بسیار کاشته میشود.گرمای تابستان در دره های پست مردمی راکه به تربیت:بز،میش واسب اشتغال دارند مجبور میکند که به مراتع مرتفع سعود نمایندبدین جهت بخش بزرگی از زاگرس نشینان به زندگی چادر نشینی که طبیعت و آب و هوا به آنان تحمیل کرده است ادامه میدهند(البته به دلیل سیاستهای دولت پهلوی برای کنترل ایلات و عشایر مجبور به یکجا نشینی شدند و بعد از انقلاب ۵۷نیز مهاجرت به شهرها ،چادر نشینی را از بین برد به طوری که در حال حاضر فقط ۱٪مردم ایران چادر نشین است.)در قسمت مرکزی زاگرس برآمدگی مجزا میشود و به سوی مغرب میرود و داخل دشت بین النهرین میگردد و پیچی در رود دجله که در این نقطه به فرات نزدیک میشود ایجاد میکند.

در محل تلاقی دو رشته کوه البرز وزاگرس در شمال غرب ایران آذربایجان وجود دارد که جغرافی دانان و شرق شناسان آن را برزخ مادی می نامند.آذربایجان از جنوب به رشته کوههای زاگرس(کردستان و تهران)از شمال از طریق کوههای قفقاز به اروپا و روسیه،از شرق به دریای خزر و طبرستان و رشته کوههای البرز و از غرب به رشته کوههای آرارات و دریای سیاه(ترکیه)میرسد.مشهورترین قلل آن سهند و سبلان(ساوالان)است و شورترین دریاچه جهان دریاچه ارومیه(جغرافی دانان عرب و غیر عرب قدیم آن را اورمیه ولی در روایات ایرانی آن راچی چست یا جی کست نامیده اند)در مرکز آن قرار دارد.رودهای مهم و پر آب آذربایجان عبارتند از :ارس(اراز)،قزل اوزن،کورا و زرینه رود(جغاتی)میباشند.رود ارس یکی از مهمترین رودهای خاورمیانه وجهان است که آذربایجان را از نظر سیاسی و جغرافیایی به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم میکند.در دره های حصلخیز آذربایجان:پنبه،گندم،جو،نخود،ارزن،برنج،تنباکو،گرچک،خربزه و هندوانه وانواع میوجات درختی نظیر:سیب،هلو،گلابی،هیوا،انگور،بادام،گردو و فندق به وفور یافت میشود. آذربایجان بواسطه جاده هایی که از سمت شمال غربی-شمال-جنوب-شرق-غرب وجنوب غربی به طرف آن میرود یکی از سهلترین نواحی از نظر رفت و آمد است و شاه راه ارتباطی آسیاو اروپا محسوب میشود. آذربایجان که یکی از دو شکاف زره کوهستانی فلات ایران محسوب میشود در تاریخ شاهد ورود و اقامت اقوام مختلفی چون:ترکها،مادها،پارسها،کردها،مغولها وترکان تاتار که ترکها توانسته اند در این منطقه زیبا بر دگر اقوام مستولی شوند.سلسله های مادی و پارسی وبسیاری از سلسله های ترک ایران از این منطقه برخاسته اند.این ناحیه به دلیل مهمترین مدخل ایران بودن،شاهنشاهی های مختلف بخصوص شاهنشاهی هخامنشیان به نگهبانی از این منطقه پرداخته و راه بسیاری از مهاجمان را که از جلگه های جنوبی روسیه وقصد ورود به قفقاز و آذربایجان راداشته اند با ایجاد استحکاماتی سد کرده است که هنوز اثار آن باقی است.اختلات نژادها وآب و هوای سخت در عین حال سالم با خاک حاصلخیز این ناحیه نژادی زحمتکش و نیرومند پرورانده که در توسعه و آبادانی این خطه از خاک فلات ایران مساعدت بسیار کرده است.

سلسله جبال گرداگرد ایران با یک رشته جنوبی که عبارت از مکران کوه میباشد تکمیل میشود که دو معبر آن را شکافته است.

در بخش مرکزی فلات ایران که دو رشته کوه داخلی از آن می گذرد فرو رفتگی دیده میشود که بی آب و علف و بایر ترین کویر جهان است.این منطقه به دو قسمت تقسیم میشود:دشت کویر در شمال و دشت لوت در جنوب.دشت کویرعبارت است از یک رشته زمین های گل آلود و نمک زار که در آن هیچ نمی روید و هیچ جانوری زیست نمی کند.در بعضی مناطق که نمک آن کمتر است زندگی امکان دارد و در آنها واحد هایی تشکیل شده است.کویر لوت:ناحیه ای کاملا خشک و بی آب و علف است و شنزارهای وسیع در آن قرار دارد.تعداد انگشت شماری از کاشفان اروپایی که از این بیابان گذشته اند می گویند صحرای بزرگ آفریقا و صحرای گبی در آسیای مرکزی در مقایسه با این ناحیه ایران حاصلخیزند.

در شمال شرق ایران خراسان قدیم قرار دارد که در آندشت ترکمنستان وجود دارد که به وسیله کوههای خراسان از دشت مرکزی جدا میشود که خاکی حصلخیز دارد و به دلیل وجود رودهای پر آب سیحون و جیهون و اترک کشاورزی در آن رونق فراوان دارد.در این دشت محصولاتی چون:پنبه،گندم،جو و .....کاشت میشود.

در غرب و جنوب غرب دشت بین النهرین و دشت خوزستان(سوزیانا)وجود دارد که قدیم ترین تمدنها در این دشت بنا شده و از قدیم به مدنیت گرایده است.در این دشتها بود که بزرگترین شهرها و پایتخت های جهان قدیم(شوش و بابل و نینوا)ایجاد شدند.ازاین دشتها امپراتوریهای بزرگ پارس(شوش)وساسانی(مداین)بر جهان حکم میراندند.بعدها نیز خلفای عباسی از این منطقه(بغداد)سالها بر جهان اسلام حکم راندند.این دشتها حصلخیز ترین دشتهای جهانند که چند رود پر آب نظیر :دجله،فرات و کارون که در شاخ خلیج پارس در محل اروند رود به هم پیوند میخورند.این دو دشت نفت خیز ترین منطقه جهان بشمار میرود که ۴۰درصد نفت جهان را در خود جای داده است. 

دشت خارجی دیگری نیز در پشت جبال البرز مجاور دریای خزر قرار دارد.سد مرتفع جبال البرز جلو ابرها را میگیرد و موجب بارندگی فراوان بر این قطعه زمین باریک که فوق العاده حاصلخیز است میشود.در این ناحیه:برنج،پنبه،تنباکو،چای،نیشکر،نارنج،لیمو،توت،انجیر و انار میروید.این ناحیه منطقه حاره ایران بشمار میرود و از بیشه ها و باتلاقها و جنگلها پوشیده شده است.

مساحت فلات ایران دو میلیون و ششصد هزار کیلومتر مربع میباشد.ایران امروزی از این مساحت دارای ۶۳٪ازکل است و آنچه باقی میماند متعلق به جمهوریهای:آذربایجان،ارمنستان،گرجستان،ترکمنستان،افغانستان،عراق(بخشهای شمالی،شرقی و مرکزی)و بلوچستان(پاکستان)که بر اثر حوادثی از اوایل قرن سیزدهم هجری به تدریج از ایران جدا شدند.

آب و هوای ایران خشک است به همین خاطر در همه زمانها آب امری حیاتی بشمار رفته است.به همین خاطر از زمانهای ماقبل تاریخ زمینهای زراعی با وسایل مصنوعی آبیاری میشد و در عهد هخامنشیان شبکه وسیعی از راهروهای زیرزمینی(قنات و کاریز)که برای اولین بار در آذربایجان(۸۰۰ق.م)ابداع شده بود تاسیس گردید.از برکت این قنوات و بر اثر بارانهای نافع در سلسله جبال زاگرس و البرز در کناره های داخلی کشیده شده اند:از مغرب به مشرق در جاده نظامی تجاری ابریشم که به موازات البرز ممتد است شهرهای:تبریز،هگمتانه(همدان)،قزوین،تهران،ری،صددروازه(دامغان)،طوس،هرات و کابل واقع است.در کمربند جنوبی نیز:اصفهان،پاسارگاد(پارسه گه یا پارسه گرد)،اصطخر،تخت جمشید و شیراز قرار دارد. انسان عصر حجر نیز که از کوه فرود آمد بر روی همان مسیر کمانی شکل اطراف کویر سکونت گزید.مراکز دینی قدیم نیز بر روی همین کمان بوده و امروز هم همین گونه است در واقع دو شهر مقدس مشهد(شرقی ـ غربی) و قم(شمال -جنوب)موید همین واقعیت است.

ایران که اساسا کشوری کشاورزی و دامپروری است اما با این حال دارای منابع معدنی فراوان و متنوع نیز میباشد.جنگلها و معادن مرر معمولی و مرمر سفید و انواع دیگر سنگهای تزئینی:عقیق،فیروزه،طلا، لاجورد ، آهن، مس،قلع و سرب از عهد قدیم استخراج میشده است.در سالهای اخیر کشف زغال سنگ و نفت و گاز نیز بر ذخایر معدنی ایران اعتباری خاص بخشیده است.علی رغم منابع و ذخایر معدنی بیشمار که در یکصد سال اخیر شروع به استخراج آنها شده است،ایران دارای ظاهری فقیر و محروم است و سطح زندگی و درآمد در آن زیر خط فقر سازمان ملل متحد میباشد.

ایران مرکز خطوط ارتباطی است که مشرق را به مغرب متصل میسازد،قدیم ترین راه ارتباطی،تجاری جهان جاده ابریشم که معبر مهاجمان نیز بوده است از آن میگذرد.با وجود سد کوهها و تسخیر ناپذیر آن و وضع طبیعی غیر مرتبط و غیر متجانس که دفاع از آن را به نحو موثر مشکل است،ایران فاتحان وحشی متعددی مانند :اسکندر،اعراب و مغولان را به خود دیده است.همین امر باعث پیدایش عهدهای متناوب انحطاط و افتخار ایرانیان گردیده و افکار وآداب و دین و پیشرفتهای تجاری و صنعتی و کشاورزی که در ایران پدید آمده آثار خود را در تمدن های ممالک بیگانه باقی گذاشته است. 

 

 

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه دوازدهم خرداد 1389ساعت 21:40  توسط واعظ ممقانی |